کتاب تاخر تالیف پیتر آیزنمن،الیزا ایتوربه ترجمه دکتر مرتضی نیک فطرت و حسام عشقی صنعتی

کتابی که در دست دارید، آخرین اثر چاپ‌شده پیتر آیزنمن می‌باشد که اصطلاح جدیدی را به ادبیات معماری انتقادی وارد کرده است. او در بیش از چندین دهه فعالیت درخشان در قالب یک منتقد، معمار، نظریه‌پرداز و یک سخنران خوب در تلاش برای قرائت متفاوتی از معماریِ مبتنی بر استقلالِ دیسیپلین معماری گام برمی‌دارد. آثار و اندیشه‌های آیزنمن در سالهای آغازین فعالیتش، متاثر از اندیشه‌های معماری لوکوربوزیه، جوزپه ترانی و نیز کالین رو بود، اما بعدها با بازخوانی نظریات زبان‌شناسانهٔ نوام چامسکی، به جنبه‌های نحوی و ارائهٔ یک دستور زبان جدید معماری بدون ارجاع به موضوعات اجتماعی و معنایی، روی آورد. او در رساله دکترای خود با عنوان بنیان فرمی معماری مدرن، به فرم معماری از دریچه‌ای مفهومی و فارغ از ابعاد عملکردی و زیبایی‌شناختی پرداخته بود. در دهه هشتاد میلادی، او با همکاری ژاک دریدا و با استفاده از نظریات ساختارشکنانه‌اش در پیوند بخشیدن به رابطه میان فلسفه و معماری تاکید نمود. آنچه بدیهی است، تسلط وی بر مبانی فلسفی می‌باشد. او با تاثیرپذیری از فیلسوفانی همچون نیچه، هایدگر و ژان بودریار و روان‌شناسانی همچون فروید، یونگ و لاکان به انتقال مفاهیم و تئوری‌های مهم در معماری پرداخته است. درواقع نگه‌داشتن این مقوله‌های گسترده در کنار هم و پیشبرد آن‌ها در تخصص او بود و از همین رو به عنوان یکی از تاثیرگذارترین نظریه‌پردازان معماری در نیمه دوم قرن بیستم شناخته می‌شود.
آیزنمن در این کتاب با ارجاع دادن به مطالعه تئودور آدورنو درباره آخرین آثار بتهوون که به روش غیرمعمول برخورد بتهوون با قواعد کلاسیک و دگرگونی فرمی ایجاد شده در آثار متاخرش اشاره دارد، مسئله تاخر را مطرح می‌کند. آیزنمن در این کتاب با تحلیل آثاری از آدولف لوس، آلدو رُسّی و جان هیداک، با مطرح کردن مسئله تاخر به‌مثابه نوعی دیرکرد زمانی در آثار این معماران، ظرفیت انتقادی معماری را توسعه بخشیده است. تاخر با رهایی از محدودیت‌های سبکی اثر معماری در خارج از ویژگی‌های زمانی خود حرکت می‌کند و نوعی نابهنگامی زمانی را می‌توان در این آثار رصد کرد. وضعیت تاخر، امکان کشف حالتی انتقادی را فراهم می‌کند که در آن ابداع فرم جدید، هدف معماری انتقادی نیست بلکه ممکن است که در رابطه بین اجزای فرمِ اثر و تطبیق آن با مسئله زمان، حالت انتقادی متفاوتی پدید آمده باشد. تاخر ایجاد شده در این آثار نه از نوع رابطه مدرن با تاریخ است که متمرکز بر انقطاع از گذشته باشد و نه از نوع رابطه پسامدرن با معماری است که بر استناد و بازگشت به سبک‌های تاریخی تاکید داشته باشد.
بنابراین کلمهٔ Lateness که می‌توان آن را در زبان فارسی به «تاخر، دیرکرد، دیررسی، دیررس‌بودگی» ترجمه کرد، به جاماندن از روح زمانه اشاره دارد. آیزنمن در این کتاب، به‌وسیلهٔ ترسیمات ایزومتریک و با تحلیل آخرین آثار طراحی دوران فعالیت حرفه‌ای سه معمار که در اوایل، اواسط و اواخر قرن بیستم می‌زیستند، نشان می‌دهد که این دگردیسی به‌وجودآمده در اندیشهٔ آدولف لوس، آلدو رُسّی و جان هیداک باعث شده است که واپسین آثارشان کیفیات تاخر را داشته باشند.
برای آشنایی بیشتر خوانندگان و تطبیق پروژه‌ها با توضیحات آنها، از هر پروژهٔ نام‌برده در متن، یک تصویر انتخاب کردیم و در صفحات مربوطه قرار دادیم. به‌دلیل‌اینکه کتاب علاوه‌بر حوزهٔ معماری به حوزه‌های مختلف دیگری همچون فلسفه، ادبیات و موسیقی رجوع میکند، با افزودن پاورقی‌های متعدد به متن تلاش کردیم تا حد مطلوبی به پرسش‌های ذهن خوانندهٔ مطالبه‌گر پاسخ دهیم و غبار از سیمای آن بزداییم.