کتاب تاخر تالیف پیتر آیزنمن،الیزا ایتوربه ترجمه دکتر مرتضی نیک فطرت و حسام عشقی صنعتی

کتابی که در دست دارید، آخرین اثر چاپ‌شده پیتر آیزنمن می‌باشد که اصطلاح جدیدی را به ادبیات معماری انتقادی وارد کرده است. او در بیش از چندین دهه فعالیت درخشان در قالب یک منتقد، معمار، نظریه‌پرداز و یک سخنران خوب در تلاش برای قرائت متفاوتی از معماریِ مبتنی بر استقلالِ دیسیپلین معماری گام برمی‌دارد. آثار و اندیشه‌های آیزنمن در سالهای آغازین فعالیتش، متأثر از اندیشه‌های معماری لوکوربوزیه، جوزپه ترانی و نیز کالین رو بود، اما بعدها با بازخوانی نظریات زبان‌شناسانهٔ نوام چامسکی، به جنبه‌های نحوی و ارائهٔ یک دستور زبان جدید معماری بدون ارجاع به موضوعات اجتماعی و معنایی، روی آورد. او در رسالۀ دکترای خود با عنوان بنیان فرمی معماری مدرن، به فرم معماری از دریچه‌ای مفهومی و فارغ از ابعاد عملکردی و زیبایی‌شناختی پرداخته بود. در دهه هشتاد میلادی، او با همکاری ژاک دریدا و با استفاده از نظریات ساختارشکنانه‌اش در پیوند بخشیدن به رابطۀ میان فلسفه و معماری تأکید نمود. آنچه بدیهی است، تسلط وی بر مبانی فلسفی می‌باشد. او با تأثیرپذیری از فیلسوفانی همچون نیچه، هایدگر و ژان بودریار و روان‌شناسانی همچون فروید، یونگ و لاکان به انتقال مفاهیم و تئوری‌های مهم در معماری پرداخته است. درواقع نگه‌داشتن این مقوله‌های گسترده در کنار هم و پیشبرد آن‌ها در تخصص او بود و از همین رو به عنوان یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌پردازان معماری در نیمۀ دوم قرن بیستم شناخته می‌شود.
آیزنمن در این کتاب با ارجاع دادن به مطالعه تئودور آدورنو دربارۀ آخرین آثار بتهوون که به روش غیرمعمول برخورد بتهوون با قواعد کلاسیک و دگرگونی فرمی ایجاد شده در آثار متأخرش اشاره دارد، مسئله تأخر را مطرح می‌کند. آیزنمن در این کتاب با تحلیل آثاری از آدولف لوس، آلدو رُسّی و جان هیداک، با مطرح کردن مسئلۀ تأخر به‌مثابه نوعی دیرکرد زمانی در آثار این معماران، ظرفیت انتقادی معماری را توسعه بخشیده است. تأخر با رهایی از محدودیت‌های سبکی اثر معماری در خارج از ویژگی‌های زمانی خود حرکت می‌کند و نوعی نابهنگامی زمانی را می‌توان در این آثار رصد کرد. وضعیت تأخر، امکان کشف حالتی انتقادی را فراهم می‌کند که در آن ابداع فرم جدید، هدف معماری انتقادی نیست بلکه ممکن است که در رابطۀ بین اجزای فرمِ اثر و تطبیق آن با مسئلۀ زمان، حالت انتقادی متفاوتی پدید آمده باشد. تأخر ایجاد شده در این آثار نه از نوع رابطۀ مدرن با تاریخ است که متمرکز بر انقطاع از گذشته باشد و نه از نوع رابطۀ پسامدرن با معماری است که بر استناد و بازگشت به سبک‌های تاریخی تأکید داشته باشد.
بنابراین کلمهٔ Lateness که می‌توان آن را در زبان فارسی به «تأخر، دیرکرد، دیررسی، دیررس‌بودگی» ترجمه کرد، به جاماندن از روح زمانه اشاره دارد. آیزنمن در این کتاب، به‌وسیلهٔ ترسیمات ایزومتریک و با تحلیل آخرین آثار طراحی دوران فعالیت حرفه‌ای سه معمار که در اوایل، اواسط و اواخر قرن بیستم می‌زیستند، نشان می‌دهد که این دگردیسی به‌وجودآمده در اندیشهٔ آدولف لوس، آلدو رُسّی و جان هیداک باعث شده است که واپسین آثارشان کیفیات تأخر را داشته باشند.
برای آشنایی بیشتر خوانندگان و تطبیق پروژه‌ها با توضیحات آنها، از هر پروژهٔ نام‌برده در متن، یک تصویر انتخاب کردیم و در صفحات مربوطه قرار دادیم. به‌دلیل‌اینکه کتاب علاوه‌بر حوزهٔ معماری به حوزه‌های مختلف دیگری همچون فلسفه، ادبیات و موسیقی رجوع میکند، با افزودن پاورقی‌های متعدد به متن تلاش کردیم تا حد مطلوبی به پرسش‌های ذهن خوانندهٔ مطالبه‌گر پاسخ دهیم و غبار از سیمای آن بزداییم.