کتاب سیاست های پوشاک در دوره قاجار و پهلوی اول تالیف منظر محمدی

این کتاب قصد دارد با نگاهی متمرکز بر تاریخ معاصر، جریان تغییر الگوهای پوشاک را از لا‌به‌لای صدها متن و سند تاریخی بیرون بکشد و تصویر قابل‌شناختی از چگونگی وقوع آن مجسم کند. سهولت دسترسی به انبوه منابع تاریخیِ نوشتاری و تصویری از موهبت‌های پژوهش در تاریخ معاصر ایران است. به همین دلیل در این کتاب به جز مطالعهٔ منابع کتبی چون سفرنامه‌ها و مطبوعات، می‌توانید روند تغییر پوشاک را در عکس‌ها و تصاویر فراوان آن مشاهده کنید.

پوشاک غالباً مقوله‌ای روزمره در فرهنگ عامه و متعاقباً کم‌اهمیت در گفتمان‌های پژوهشی و آکادمیک تلقی شده است؛ به همین‌دلیل این کتاب درصدد است به نقش اجتماعیِ قدرتمند آن در جامعۀ ایران بپردازد و سازوکار آن را، آن‌جا که به ابزاری سیاسی برای سویه‌های قدرت بدل می‌گردد، هویدا کند. تکوین لباس مدرن، تأثیرات چشمگیر و پایداری در ساخت اجتماعی، فرهنگی و حتی سیاسی معاصر ایران داشته است. بنابراین هدف از نگاه عمیق‌تر به فرایندهای تحول پوشاک در این‌جا، نه تنها صرفِ پی بردن به آنچه در گذشته رخ داده، بلکه بیشتر فراهم آوردن منظری است که به کمک آن بتوان سازوکارِ اجتماعی پوشاک در حال حاضر را، با همۀ حساسیت‌هایی که برمی‌انگیزد، بهتر فهمید و برای ساختن آینده‌ای بهتر روش‌هایی تازه‌اندیشید.

برخی از سرفصل‌هایی که در این کتاب خواهید دید: دوگانۀ سنّت: تجدد در شیوه‌های پوشاک طبقات شهریِ عصر مشروطه، رویکردهای متفاوت به جریان تغییر لباس در دوران قاجار، رویکردهای متفاوت به جریان تغییر لباس در دوران قاجار، سیمای مرد مدرن: تحولات لباس مردان در عصر قاجار، تکوین کت‌وشلوار اروپایی، شروع تغییرات لباس مردان در ایران، رواج لباس مدرن با گسترش نهادهای مدرن، تهران در دهه‌های پایانی عصر قاجار، تهران در دوران پهلوی اول، چرخش فرهنگ زیبایی: تحول معیارهای زیبایی فردی در گذار از عصر قاجار به پهلوی، آشنایی با تصویر انسان غربی، پنجره‌ای تازه به غرب، لباس متحدالشکل: بازنمایی قدرت و مدرنیته، مقدمات ایجاد لباس متحدالشکل در نهادهای نظامی و آموزشی دوران پهلوی اول، کارکرد پوشاک متحدالشکل در سیاست‌های ناسیونالیستی دولت پهلوی اول، زنان یونیفُرم‌پوش، حجاب: کلیدواژۀ تحولات نظام پوشاک زنان در دوران قاجار و پهلوی اول، هفدهم دی ماه ۱۳۱۴ و… .

بخشی از کتاب سیاست های پوشاک در دوره قاجار و پهلوی اول

یکی از اولین مراحل تغییر لباس مردان، در نظامِ جدید ارتش عباس‌میرزا و تحت تأثیر لباس ارتش‌های اروپایی روی داد که با وجود مخالفت علما به‌تدریج حتی بر لباس غیرنظامی و شهروندی مردان نیز تأثیرات عمیق و پایداری بر جای نهاد. لباس سنّتی مانع تحرک لازم سربازان در میدان نبرد بود و با خطراتی چون آتشبار توپخانۀ دشمن تناسب نداشت. اما دیگر انگیزه‌های نیرومندِ این اصلاحات عمدتاً ناشی از آگاهی روزافزون نسبت به فرهنگ مترقی اروپایی و نیز پیدایی نوعی حسِّ ضمنیِ مادونی در ایرانیان بود که در پی شکست‌های جنگ‌های ایران و روس و معاهده‌های متعاقب آن شدت گرفت و تا مدت‌ها پایدار ماند. عباس امانت در قبلۀ عالم می‌نویسد:

«مظهر قدرت اروپایی در نظر شاه قاجار و شاهزادگان ارشد، از عباس‌میرزا به پایین، نه تنها ساز و برگ نظامی و آرایش سپاهی بلکه پوشاک و صورت ظاهر آن‌ها نیز بود… اقتباس تدریجی البسۀ اروپایی نشانگر علاقۀ قاجاریه به عرضۀ نمونۀ تازه‌ای از سلطنت بود؛ سلطنتی منضبط‌تر و مقتدرتر که مشروعیت آسیب‌دیدۀ حکومتِ پادشاهی را ترمیم کند و برای پوشانیدن شکاف فزایندۀ مادی میان ایران و جهان خارج تدبیری بیندیشد».

تقلید از لباس اروپایی در ایران آشکارا متأثر از شیفتگی به مظاهر فرهنگی فرانسوی و انگلیسی و ناشی از تحسین و احترام به معرفت و موقعیت این ملل اروپایی آغاز شد. نخبگان دولت ایران در دوران عباس‌میرزا و پس از او می‌خواستند نشان دهند مردان ایرانی در لیاقت و شایستگی هم‌طرازِ دیگر مردان جهان هستند، خصوصاً آن‌ها که می‌دانستند به آنان به دیدۀ تحقیر می‌نگرند. عباس‌میرزا نه صرفاً به اروپایی بودن لباس بلکه به صفاتی چون سادگی و قناعت و وقار مردانه، یعنی همان دلالت‌هایی که از اوایل سدۀ نوزدهم در خودِ اروپا بر این شکلِ لباس متصور بود نیز اقتدا می‌کرد.